Column: De leugen regeert

De rode draad van deze programma’s is dat liegen loont om als winnaar uit de strijd te komen. Is liegen geen zonde meer, vraag je je af? Als kind leer je om niet te jokken, maar op televisie wordt de leugen beloond. Wat zegt dit over onze moraliteit en welke betekenis heeft dit als het om het besturen van het land gaat?

Liegen loont

Nederlanders willen graag voor de gek gehouden worden. Deze conclusie mag getrokken worden als we de populariteit van tv-programma’s als Wie is de Mol, De Verraders, Vals spel en Watch your back beschouwen. De rode draad van deze programma’s is dat liegen loont om als winnaar uit de strijd te komen. Is liegen geen zonde meer, vraag je je af? Als kind leer je om niet te jokken, maar op televisie wordt de leugen beloond. Wat zegt dit over onze moraliteit en welke betekenis heeft dit als het om het besturen van het land gaat?

Volgens Frank Meester is eerlijkheid niet altijd verstandig

In zijn boek Bluf jezelf door het leven: Over waarheid en andere leugens (2024) pleit filosoof Frank Meester voor een positieve benadering van liegen. Hij stelt dat bluf en kleine leugens essentieel zijn voor persoonlijke ontwikkeling en sociale interactie. Volgens Meester is eerlijkheid niet altijd verstandig en helpt bluffen om met onzekerheden om te gaan. Hij argumenteert dat leugens of bluf de basis vormen van onze identiteit en samenleving. Zijn boek maakt onderscheid tussen destructieve leugens, zoals die van Donald Trump, en constructieve bluf die ons helpt onze weg te vinden in onzekere situaties. Door jezelf soms anders of beter voor te doen dan je bent, kun je groeien en je potentieel benutten.

Meester beweert dat we zonder een zekere mate van bluffen niet ten volle kunnen leven, omdat de werkelijkheid te complex en onvoorspelbaar is om altijd volledig 'waarachtig' te zijn. Het is een pleidooi voor het accepteren van onze eigen onzekerheid en het omarmen van creatieve leugens als een tool voor het leven.

Naar de hand zetten

Als we deze constatering spiegelen aan het Nederlandse landbouw- en natuurbeleid valt eveneens een grote mate van creativiteit op om de somber stemmende toekomst met behulp van leugens naar de hand te zetten van beleidsmakers. De eenzijdige benadering van de stikstofcrisis is een typisch voorbeeld van bluf, waarbij ministeries onverkort vasthouden aan een tunnelvisie over de zorgelijke staat van de natuur en de desastreuze gevolgen van de klimaatverandering. Ieder onderzoek, iedere suggestie dat deze visie op zijn minst discutabel is, wordt categorisch genegeerd of afgewezen. In tegenstelling tot een leugentje om bestwil voor individueel gewin, is hier sprake van een destructieve collectieve leugen met verstrekkende consequenties.

De vergunningverlening wordt volledig geblokkeerd en de Nederlandse economie komt tot stilstand. Door bovendien de leugen over de zogenaamde kritische staat van de natuur consequent te herhalen, treedt een andere wetmatigheid op: de kracht van de herhaling. Een leugen wordt een alom geaccepteerde waarheid, waarbij de complexiteit rondom de staat van de natuur teruggebracht wordt tot één element: stikstof. Het wekt verbazing (en vanuit communicatieoogpunt ook in zekere zin respect) hoe beleidsmakers en ngo’s er met suggestieve boodschappen in slagen deze blufstrategie zo lang vol te houden.

De natuur houdt zich niet aan natuurbeleid, laat staan leugens

In tegenstelling tot de waardering die winnaars van Wie is de Mol en De Verraders oogsten, is een vergelijkbare sympathie voor de in hun standpunt ingegraven beleidsmakers op lange termijn onwaarschijnlijk. Want ‘al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel’. De natuurdocu van producent Robert Ellenkamp, die onlangs zijn première beleefde, is hiervan een sprekend voorbeeld. Wat blijkt? De natuur houdt zich niet aan natuurbeleid, laat staan leugens.