‘Nederland kan nu al beginnen met doelsturing’ krijgt de Kamer te horen

Emeritus hoogleraar Rurale Sociologie Jan Douwe van der Ploeg gooide de knuppel in het hoenderhok tijdens een gesprek over doelsturing tussen Kamerleden en experts. „Je kunt daar nu al mee beginnen", stelde hij. „Stel doelen, voor maximale ammoniakuitstoot, waterkwaliteit, enzovoort. Nodig boeren uit om plannen te maken. Aan het eind van het jaar beoordeelt de regering die, en dan krijgen de boeren drie jaar om die plannen uit te voeren. Lukt dat niet, dan gelden voor hen middelvoorschriften."

NAJK-bestuurder Merel Straathof had een zelfde idee, maar dacht aan een langere termijn. De overheid zou moeten beginnen met stimulerende maatregelen, vond ze, en dan geleidelijk de vrijblijvendheid loslaten. Ze stelde voor om boeren in 2030 een bedrijfsplan op te laten stellen, en daar vijf jaar later op zouden worden afgerekend. Die termijnen waren zo gekozen omdat ze aansluiten op het tijdspad dat de coalitie in het regeerakkoord heeft vastgelegd.

Overheid moet omslag maken

Ook Cosun-topman Gert Sikken pleitte voor snelle invoering van doelsturing. „Blijven doen wat we de laatste dertig jaar gedaan hebben, werkt niet", stelde hij. Hij nam de grondwaterkwaliteit als voorbeeld. In grote delen van Nederland voldoet die al. Generieke maatregelen leiden al tijden niet meer tot een verbetering van de kwaliteit in gebieden waar de norm niet gehaald wordt, en ze hinderen boeren in gebieden waar de norm wel voldoet.

De grote problemen met gewenning liggen bij de overheid, dachten verschillende sprekers. Die moet over van een systeem dat gebaseerd is op wantrouwen en van drie cijfers achter de komma, naar een systeem dat gebaseerd is op vertrouwen in het vakmanschap van de boer. Boeren zelf zijn allang gewend aan het sturen op doelen; ze kennen de ecoregelingen, de biodiversiteitsmonitor, allerlei keurmerken, enzovoorts. En daarnaast, betoogde BO Akkerbouw-directeur André Hoogendijk, sturen boeren in hun bedrijfsvoering al lang op waarden als hectareopbrengst of celgetal. Hij wees ook op het succes van de Sectoraanpak Nitraat, die zijn organisatie heeft ontwikkeld. Die aanpak zou de overheid wat hem betreft moeten vastleggen in het Achtste Actieprogramma Nitraatrichtlijn, en daarmee zou doelsturing een prominente plaats in dat programma krijgen.

KPI’s geven boeren ‘license to produce’

De gesprekspartners wisten de Kamerleden nog meer voordelen van doelsturing te geven. Niet alleen geeft het boeren ruimte om hun vakmanschap in te zetten en zul je daardoor betere resultaten krijgen dan bij middelsturing, betoogden ze, doelsturing is ook gunstig voor innovatie en het verhoogt het bewustzijn van de sector over maatschappelijke doelen. En daarnaast geven KPI’s een bedrijf een ‘license to produce’; als het binnen de normen van die KPI’s werkt, is dat daarmee dus maatschappelijk aanvaard.

Een ander voordeel, zei Straathof, is dat doelsturing ondernemerschap stimuleert en diversiteit in de sector waarborgt. „Middelvoorschriften drijft de sector naar een eenheidsworst."

Dat betekent niet dat doelsturing per bedrijf altijd de beste aanpak is. „Doelsturing is geen ‘one size fits all’", zei Hoogendijk. „Je moet kijken welke doelsturing op welk onderwerp voldoet." Bedrijfsgerichte doelsturing is wat grondwater betreft goed te doen, gaf hij als voorbeeld, maar bij bijvoorbeeld ammoniak in het oppervlaktewater zou je bijvoorbeeld een doel per gebied moeten vaststellen.

„Je moet een individueel bedrijf ook niet afrekenen op de honderdduizend stoffen voor het oppervlaktewater“, zei Heijmans. „Als je dan doelsturing per bedrijf wil doen, zet dan een doel op de inspanningen die de boer doet, en niet op of een stof dan wel of niet in de gewenste hoeveelheid in het water voorkomt.“

Kamerleden zijn kritisch

Kamerleden waren nog kritisch. „Brengt een systeem van doelsturing niet mee dat boeren worden afgerekend op KPIs waarover ze zelf geen controle hebben?", vroeg Maarten Goudzwaard (JA21). „Met die vraag doet u alsof boeren daar nu al niet mee te maken hebben", antwoordde LTO’er Mark Heijmans. „Het systeem van kalenderlandbouw houdt ook geen rekening met het weer, en de huidige gewasnormen zijn gebaseerd op modellen."

Chris Jansen (PVV) wilde weten wie de Sectoraanpak Nitraat gaat betalen als de overheid met de subsidie stopt. „Nou", antwoordde Hoogendijk, „die aanpak kost vijftig euro per hectare. En die betaalt de boer graag, want het huidige systeem met kalenderlandbouw, rustgewassen, en al die andere middelvoorschriften, kost hem veel meer dan die vijf tientjes."

Goudzwaard dacht dan weer dat het boeren veel zou kosten als ze allemaal meetapparatuur in hun stallen moesten aanbrengen. Maar volgens WUR-wetenschapper Gerard Ros was dat niet nodig. „Als je op een aantal bedrijven met die apparatuur methoden test om bijvoorbeeld stikstofuitstoot te reduceren, krijg je daar resultaten van", zei hij. „Die resultaten kun je dan meenemen naar andere bedrijven die die methode gebruiken."

Boerengegevens te grabbel?

Caroline van der Plas maakte zich zorgen dat met doelsturing de gegevens van boeren op straat komen te liggen. „Alle gegevens die de overheid krijgt, zijn via een WOO opvraagbaar", zei ze. Volgens haar zou de overheid daarom in moeten zetten op doelsturing per gebied, en niet per individuele boer.

Van der Ploeg was daar niet enthousiast over. „Dan open je de doos van Pandora." Het idee van doelsturing, zei hij, is juist dat de individuele boer aansprakelijk is. Straathof zag ook nadelen van doelsturing per gebied. „Boeren blijven dan naar elkaar kijken“, zei ze. „Als een boer in een gebied wil groeien, dan moet iemand anders inleveren."

Daarmee wilde ze niet zeggen dat Van der Plas geen punt had. Bescherming van gegevens was zeker belangrijk, zei ze. „Maar gelukkig zijn we ons daar nu al van bewust, en kunnen we daar rekening mee houden bij het opzetten van het systeem."

„Daarom zou je de Nederlandse en Europese wetgeving hierop moeten aanpassen“, vond Heijmans. „Bijvoorbeeld door uitzonderingsgronden vast te leggen." Hij vertelde dat LTO daarover ook in gesprek was met de juristen van het ministerie.

Bij de Sectoraanpak Nitraat was daar ook naar gekeken zei Hoogendijk. Maar daar wordt na de oogst het gehalte minerale stikstof in de bodem gemeten. Dat zijn geen emissies. Dat valt niet onder het Verdrag van Aarhus, dat openbaarmaking van emissiegegevens verplicht stelt.

En daarnaast heeft de sector voor deze aanpak een geborgd en gecertificeerd privaat systeem opgezet. Dat slaat de gegevens van de boeren op, en deelt alleen de algemene resultaten met de overheid. „De gegevens van individuele bedrijven zouden op die manier niet opvraagbaar zijn onder de WOO."